4. ต่อมไทรอยด์ และต่อมพาราไทรอยด์ ( thyroid and parathyroid )
           ต่อมไทรอยด์เกาะอยู่รอบกล่องเสียง ส่วนพาราไทรอยด์ เป็นก้อนขนาดเท่าเมล็ดถั่วเขียว มีอยู่ 4 ต่อม ฝังอยู่ด้านหลังของต่อมไทรอยด์ข้างละ 2 ต่อม

           4.1 ต่อมไทรอยด์ ผลิตฮอร์โมน 3 ชนิด คือไทรอกซิน (thyroxin) หรือ T₄ กับไตรไอโอโดไทโรนีน (trio thyronine) หรือ T₃ ซึ่งมีไอโอดินเป็นองค์ประกอบ ฮอร์โมนชนิดที่สาม คือ แคลซิโทนิน (calcitonin)
           T₃ และ T₄ ทำหน้าที่กระตุ้นเมแทบอลิซึมของเซลล์ร่างกายในระยะวัยรุ่น ไทรอกซิน จะร่วมกับโกรทฮอร์โมนในการควบคุมการเจริญเติบโต แต่ในวัยผู้ใหญ่จะทำหน้าที่ควบคุมอุณหภูมิของร่างกายและปฏิกิริยาความเครียด การหลั่งของไทรอกซินถูกกระตุ้นโดย TSH จากใต้สมองพูหน้าและต่อมใต้สมองพูหน้าถูกกระตุ้นโดยฮอร์โมนจากไฮโพทาลามัสอีก ปริมาณของ TSH ที่หลั่งจากต่อมใต้สมองพูหน้าจะถูกควบคุมโดยปริมาณไทรอกซินในเลือด หากมีไทรอกซินในเลือดสูงจะยับยั้งการหลั่ง TSH ดังนั้นจึงเป็นการควบคุมโดยกลไกป้อนกลับ ดังรูปที่ 8.9

รูปที่ 8.9 กระบวนการป้อนกลับเกี่ยวกับการทำงานของต่อมไทรอยด์
(ที่มา : Audesirk and Audesirk. 1989 : 519)

           ภายในต่อมไทรอยด์ประกอบด้วยฟอลลิเคิลขนาดต่างๆ จำนวนมาก กลุ่มเซลล์ ของไทรอยด์ฟอลลิเคิลที่ทำหน้าที่สร้างฮอร์โมน T₃ และ T₄ ส่วนบริเวณที่อยู่ระหว่าง ฟอลลิเคิล เป็นเนื้อเยื่อเกี่ยวพัน และซีเซลล์ (C-Cell) ทำหน้าที่ผลิตแคลซิโทนิน ดังรูปที่ 8.10

รูปที่ 8.10 โครงสร้างของเนื้อเยื่อผลิตฮอร์โมนของต่อไทรอยด์
(ที่มา : วิสุทธิ์  ใบไม้และคนอื่นๆ . 2530 : 560)

           4.1.1 ฮอร์โมนT₃และT₄ มีผลคล้ายคลึงกัน คือมีผลต่อเมแทบอลิซึมของร่างกายในขณะเติบโต โดยมีส่วนในการกระตุ้นการเติบโตของร่างกายในช่วงเป็นเด็ก ถ้าขาดฮอร์โมนชนิดนี้จะทำให้ร่างกายไม่เติบโต รูปร่างเตี้ยแคระและยังมีผลห้ามการเจริญของสมองด้วย ดังนั้นเมื่อขาดฮอร์โมนชนิดนี้ในขณะเป็นฟีตัส (fetus) อยู่ในครรภ์มารดาอาจเป็นโรคเตี้ยแคระและปัญญาอ่อน เรียกอาการนี้ว่าครีทิน (cretin) ซึ่งอาจตรวจพบได้ในเมื่อคลอดมาแล้ว 3 เดือน เด็กพวกนี้จะมีอาการใบหน้าลอก เตี้ยแคระ ซึม ไม่กวน ลิ้นยาว หัวใจเต้นช้า ตัวเย็น ฟันงอกช้า กระดูกกระหม่อมปิดช้า เบื่ออาหาร
           ผู้ใหญ่ที่ขาด T₃ และ T₄ จะมีลักษณะที่เรียกว่า มิกซีดีมา( myxsedema) ต่อมไทรอยด์จะเหี่ยวลีบ อาจเกิดโรคคอพอก มีอาการต่อมไทรอยด์พองใหญ่ เนื่องจากร่างกายไม่สามารถสร้าง T₃ และ T₄ ได้เพียงพอเพราะขาดไอโอดีน เรียกว่า โรคเอนดีมิกกอยเตอร์ (endemic goitor)
           อาการของโรคมิกซีดีมาที่สำคัญคือ ใบหน้าลอก เฉื่อยชา อ่อนเพลีย ผิวหนังแห้งเป็นสะเก็ด เส้นผมหยาบแข็ง จำนวนน้อย เล็บหนา หนังหนา เสียงแหบแห้ง หูตึง เบื่ออาหาร หัวใจพองโต เลือดออกจากหัวใจปริมาณน้อย ในหญิงประจำเดือนจะมาไม่แน่นอน
           ในประเทศไทยเฉพาะทางภาคเหนือ และภาคตะวันออกเฉียงเหนือ พบเด็กที่เกิดจากแม่ขาดไอโอดีน ในระยะตั้งครรภ์ ทำให้เด็กเกิดมาเป็นโรคใบ้ หูหนวกและสติปัญญาต่ำจำนวนมาก
           ถ้าต่อมไทรอยด์หลั่ง T₃ และ T₄ ออกมามากกว่าปกติจะทำให้ตัวร้อนเนื่องจาก T₃ และ T₄ มีผลกระตุ้นเมแทบอลิซึมของร่างกายกล้ามเนื้อและประสาทจะทำงานมากกว่าปกติ ทำให้คนไข้มีอาการเนื้อตัวสั่น เหงื่อแตก ตกใจง่ายหัวใจเต้นแรงและเร็วเหนื่อยง่าย คนไข้มักหิวบ่อย กินจุ แต่น้ำหนักลด บางรายมีอาการอ่อนเพลียและนอนไม่หลับ อาการเหล่านี้เป็นอาการของโรคเกรพ (grave’s disease) มักจะเป็นกับผู้มีอายุ 30 ปี ขึ้นไป และมักพบในผู้หญิงมากกว่าผู้ชาย
           โรคเกรพที่มีคอหอยพอกแผ่เป็นบริเวณกว้างเกือบทั่วบริเวณคอแต่ไม่โตมาก เหมือนเอนดีมิกกอยเตอร์ ซึ่งเรียกว่าโรคดิฟฟิวส์ทอกซิกกอยเตอร์ (diffuse toxic goitor ) มีไม่น้อยที่พบอาการตาพองถลนออกมานอกเบ้าตา พวกนี้เห็นภาพไม่ชัดเจน เวลานอนจะหลับตา ไม่สนิท

รูปที่ 8.11 ลักษณะของผู้ขากไทรอกซิน
ก. ลักษณะของผู้ใหญ่ที่เป็นโรคเอนดีมิกทอยเตอร์
ข. ลักษณะเด็กที่เป็นโรคทรีทิน
(ที่มา : Mader. 1988 : 265)

           4.1.2 ฮอร์โมนแคลซิโทนิน เป็นฮอร์โมนที่ทำงานร่วมกับพาราทอร์โมน (parathormone) จากต่อมพาราไทรอยด์ เพื่อทำหน้าที่ควบคุมความเข้มข้นของแคลเซียมในเลือด และในของเหลวอื่นๆ ของร่างกาย (ชัชรินทร์ อังศุภาภร . 2531 : 64) แคลเซียมมีความสำคัญต่อการทำงานของระบบประสาทและกล้ามเนื้อ ดังนั้นความเข้มข้นของแคลเซียมในร่างกายต้องรักษาให้อยู่ในช่วงที่แคบ แคลซิโทนินและพาราทอร์โมนควบคุมการดูดซึมและการปล่อยแคลเซียมออกจากกระดูก กระดูกจึงเป็นแหล่งเก็บและแหล่งที่มีแคลเซียมจะถูกสลายออกมาจากกระดูก ในการตอบสนองต่อการที่เลือดมีแคลเซียมต่ำ พาราไทรอยด์และหลั่งพาราทอร์โมนออกมา ซึ่งจะไปกระตุ้นให้สลายแคลเซียมออกมาจากกระดูก กรณีที่เลือดมีแคเซียมในระดับสูง ต่อมไทรอยด์จะหลั่งแคลซิโทนินออกมา เป็นการยับยั้งมิให้มีการสลายแคลเซียมออกมาจากกระดูก

           4.2 ต่อมพาราไทรอยด์ เป็นต่อมที่ผลิตฮอร์โมนชื่อพาราทอร์โมน ซึ่งเป็นสารพวกพอลิเพปไทด์ ทำหน้าที่ควบคุมเมแทบอลิซึม ของแคลเซียมและฟอสฟอรัสและยังช่วยทำลายพิษของกัวนิดีน (guanidine) ซึ่งเกิดจากเมแทบอลิซึม ของโปรตีน เพราะถ้าร่างกายสะสมกัวนิดีนไว้มากๆ จะเป็นพิษ
           ถ้ามีการหลั่งพาราทอร์โมนออกมาน้อยกว่าปกติ จะทำให้ระดับของแคลเซียมและเนื้อเยื่อลดต่ำลง ดังนั้นเมื่อมีบาดแผลจะทำให้เลือดไหลไม่หยุดและยังทำให้ระดับฟอสเฟตในเลือดสูง ดังนั้นถ้ามีการหลั่งพาราทอร์โมนลดลงมามากๆ จะมีผลทำให้กล้ามเนื้อและประสาทเกิดความรู้สึกไวต่อสิ่งเร้ามากกว่าปกติ ทำให้เกิดการเกร็ง และชักกระตุกปอดไม่สามารถทำงานได้จึงอาจถึงตายในที่สุด
           หากมีการหลั่งพาราทอร์โมนมากเกินไป จะไปกระตุ้นให้มีการละลายแคลเซียมและฟอสเฟตออกจากกระดูกและฟัน เข้าสู่กระแสเลือดได้มากกว่าปกติ ทำให้เลือดมีฟอสเฟตต่ำแต่แคลเซียมสูง จึงทำให้กระดูกเปราะและบาง หักงอได้ ฟันผุและหักง่าย กล้ามเนื้อลีบและอ่อนเปลี้ย อาจเกิดจากการสะสมแคลเซียมที่ไตเกิดโรคนิ่วในไตได้ ( ชัชรินทร์ อังศุภาภร . 2531 : 65 )

รูปที่ 8.12 ลักษณะของต่อมพาราไทรอยด์ที่เห็นได้โดยกล้องจุลทรรศน์
(ที่มา : สุวรรณา  หังสพฤกษ์และคนอื่นๆ. 2534 : 934)